YÜKSEL DURGUT | YORUM
Savaşlar çoğu zaman büyük sloganlarla başlar. İran etrafında tırmanan gerilim de farklı değil. ABD ve İsrail’in askeri operasyonları ikinci haftasına girerken Washington’dan gelen mesaj açıktı: “Koşulsuz teslimiyet.”
Tahran’ın cevabı ise aynı sertlikte oldu. İran Cumhurbaşkanı Masoud Pezeshkian, İran halkının teslim olacağına inananların bu hayali ancak mezarlarına götürebileceğini söyledi.
Savaşların dili genellikle böyle başlar: Yüksek perdeden meydan okumalar, karşılıklı tehditler ve büyük stratejik söylemler.
Kitaplar savaşların neden başladığını uzun uzun anlatır: İdeolojiler, milliyetçilik, güvenlik kaygıları ya da sınır anlaşmazlıkları… Ancak savaşların nasıl sona erdiğine bakıldığında çoğu zaman çok daha basit bir gerçek ortaya çıkar: Savaşlar çoğu zaman askeri nedenlerle değil, ekonomik nedenlerle biter.
İran savaşındaki tablo kesin bir sonuca işaret etmiyor. ABD ve İsrail hava kuvvetleri İran semalarının önemli bir bölümünde üstünlük sağlamış durumda. İran’ın hava savunma altyapısı ağır darbe aldı ve ülkenin çeşitli bölgeleri yoğun bombardıman altında.
Buna rağmen savaşın tek taraflı ilerlediğini söylemek zor. İran, İsrail hedeflerine ve Körfez’deki Amerikan askeri tesislerine füze ve insansız hava aracı saldırıları düzenleyebiliyor. İran’ın askeri yapısının merkezinde bulunan otonom füze ve havacılık komutanlıklarının da faaliyetlerini sürdürüyor. Bu tablo, askeri üstünlüğün her zaman stratejik sonuç anlamına gelmediğini gösteriyor.
Belirsizlik yalnızca sahada değil, Washington’da da hissediliyor. Amerikan güvenlik çevrelerinde savaşın gidişatına dair farklı değerlendirmeler var. Bir kesim İran’ın askeri kapasitesinin ağır darbe aldığını savunurken, diğerleri savaşın beklenenden daha karmaşık ve maliyetli bir tabloya dönüşebileceğini düşünüyor. Bu tartışmanın kendisi bile tek bir gerçeği ortaya koyuyor: Savaşın sonucu henüz askeri olarak belirlenmiş değil.
Bu noktada savaşın kaderini belirleyebilecek başka bir cephe öne çıkıyor: ekonomi.
Özellikle Hürmüz Boğazı bu krizin en kritik noktalarından biri. Dünya petrol ticaretinin önemli bir bölümü bu dar su yolundan geçiyor. İran ile yaşanacak uzun süreli bir kriz enerji piyasalarında zincirleme etkiler yaratabilir. Nitekim petrol fiyatları son haftalarda hızla yükseldi ve gerilim devam ederse varil fiyatının 100 doların üzerine çıkması sürpriz olmayacak.
Tarih bu tür ekonomik kırılmaların savaşların seyrini değiştirdiğini defalarca gösterdi. Napolyon’un 1812’deki Rusya seferinde yaşadığı yenilgi büyük ölçüde çöken lojistik hatlarının sonucuydu. Rusya’nın geri çekilirken uyguladığı yakılmış toprak stratejisi Fransız ordusunun ikmal damarlarını kesti. Moskova’ya ulaşan dev ordu geri dönüş yolunda dağıldı.
İkinci Dünya Savaşı’nın son döneminde ise Almanya’nın petrol kaynaklarının hedef alınması Adolf Hitler’in savaş makinelerini felç etti. Tanklar ve uçaklar vardı ama onları hareket ettirecek yakıt yoktu. Vietnam Savaşı ise savaşın ekonomik maliyetinin ve iç politik baskının bir süper gücü bile geri adım atmaya zorlayabileceğini gösterdi.
Siyaset tarihine bakıldığında bu gerçeği dile getiren pek çok lider vardır. ABD Başkanı Dwight D. Eisenhower, “Her yapılan silah aslında aç kalanlardan çalınmış bir kaynaktır.” diyerek savaşın ekonomik bedeline dikkat çekmişti. Barack Obama ise Irak savaşını eleştirirken Amerika’nın bu savaşın yalnızca askeri değil ekonomik faturasını da ödediğini söylemişti.
Bugün İran krizi için de belirleyici soru aynı: Bu savaşın maliyeti ne kadar sürdürülebilir?
Enerji fiyatları yükseldikçe küresel ekonomi baskı altına girecek, piyasaların dalgalanması Washington’dan Avrupa’ya kadar birçok başkentte siyasi hesapları değiştirecek. Bir noktadan sonra generaller savaş planlarını anlatırken ekonomistler faturayı göstermeye başlayacak.
Belki de bu yüzden ABD Başkanı Donald Trump’ın Davos’ta Ukrayna savaşı hakkında söylediği şu cümle, savaşların gerçek doğasını en sade biçimde özetliyor: “Petrol fiyatını düşürürseniz o savaş hemen biter.”
Kaynak: Tr724
***Mutluluk, adalet, özgürlük, hukuk, insanlık ve sevgi paylaştıkça artar***